MỘT SỐ THỂ LOẠI TIN, BÀI VIẾT TUYÊN TRUYỀN

TRÊN BÁO CHÍ

 

1. Thể loại tin

Tin là gì? Theo cách hiểu chung nhất, tin là "điều được truyền đi, báo đi cho biết về sự việc, tình hình xảy ra" (Theo từ điển tiếng Việt 1994, tr. 959).

Trong tiếng Anh tin được gọi là News: Tiếng Nga gọi tin là Nôvôxti. Tiếng Pháp gọi tin là Nouvelle, tiếng Trung Quốc gọi tin là Tân văn... Tất cả những từ trên đều bao hàm ý nghĩa là "mới". Điều đó khẳng định thông tin trên báo chí luôn gắn liền với cái mới. Do vậy, tin trên báo chí chính là những thông báo về các sự kiện có thực, tiêu biểu mới xảy ra trong đời sống xã hội.

- Vị trí chức năng của tin:

Trong các thể loại báo chí thì Tin là một thể loại, là một phương thức phản ánh sự kiện. Cũng là phản ánh sự kiện nhưng mỗi loại hình báo chí có chức năng riêng. Sự khác biệt giữa tin với các loại hình báo chí khác được thể hiện: Tin luôn phản ánh những sự kiện mới một cách nhạy bén, năng động. Điểm đáng lưu ý là tin chỉ phản ánh sự kiện những thời điểm tiêu biểu như sự mở đầu,  kết thúc hoặc vào thời điểm mà sự kiện bộc lộ thêm những vấn đề mới. Cách phản ánh sự kiện của tin theo kiểu "lát cắt", nó không phản ánh sự kiện đầy đủ theo diễn biến mà chỉ thông báo về sự kiện một cách kịp thời ở những thời điểm tiêu biểu. Nếu việc phản ánh sự kiện cần được bàn luận hoặc làm sáng tỏ thì đã có các thể loại khác như bình luận, phóng sự, điều tra...

 - Phân loại tin.

Có nhiều cách phân loại tin khác nhau. Dới đây chỉ giới thiệu một số dạng tin cơ bản thường hay gặp trong quá trình viết báo. Đó là: Tin vắn, tin ngắn, tin tường thuật, tin tổng hợp.

  • Tin vắn : là một tin ngắn nhất trong các loại tin có nhiệm vụ thông báo một cách ngắn gọn nhất về sự kiện với độ dài khoảng 30 đến 60 từ. Do dung lượng ngắn nên loại tin này chỉ có thể trả lời 4 câu hỏi Chuyện gì? Ở đâu? Khi nào? Ai? Tin vắn thường không có lời bình, có thể có hoặc không cần có tít (tên gọi).
  • Tin ngắn: là tin có dung lượng lớn hơn tin vắn (có thể từ 60 đến gần 100 chữ). Tin ngắn có thể thông báo tương đối trọn vẹn về một sự kiện bằng cách trả lời đầy đủ những câu hỏi cơ bản của tác phẩm báo chí: Ai, Cái gì, Khi nào, Tại đâu ? Với ai? Tại sao? Như thế nào?
  • Tin tường thuật : là tin có dung lượng lớn hơn tin ngắn (khoảng gần 200 chữ). Đây là tin thuật lại sự kiện theo quá trình diễn biến của nó. Tin tường thuật thường dùng để phản ánh những sự kiện lớn, nổi bật có thể thu hút sự quan tâm của công chúng.
  • Tin tổng hợp : là loại tin có thể được cấu trúc từ những tin vắn. Tin tổng hợp được dùng trong trường hợp phải thông báo đồng thời về hàng loạt các sự việc, sự kiện có tầm quan trọng ngang nhau, có thời gian và không gian rộng rãi hơn các tin khác. Đối với loại tin này tuy không giới hạn cụ thể nhưng không nên dài hơn 200 chữ.

Ngoài các dạng tin cơ bản trên còn có các tin khác như: “Tin Công báo”, "Tin bình", "Tin sâu”..vv. Bên cạnh đó còn có sự đan xen giao thoa giữa các dạng và cách thức đưa tin gắn liền với truyền thống của mỗi tờ báo, điều đó tạo ra sự phong phú của tin trên báo chí.

- Những yêu cầu cơ bản khi viết tin:

·Thứ nhất là cần lựa chọn sự kiện. Một sự kiện được lựa chọn để viết tin phải đảm bảo những yêu cầu sau:

+ Sự việc phải có thật, có thời gian, có địa chỉ cụ thể.

+ Phải là sự kiện mới xảy ra (ý nghĩa mới có thể hiểu theo hai cách:  1)Sự kiện mới xảy ra, người viết tin là người đầu tiên phát hiện, chứng kiến và viết về nó; 2) Phát hiện những yếu tố, những khía cạnh mới được phát hiện của sự kiện đã biết).

+ Sự kiện phải tiêu biểu.

  • Thứ hai là lựa chọn dạng tin. Căn cứ vào mục đích thông tin, vào mức độ, tầm quan trọng của sự kiện để lựa chọn dạng tin thích hợp. Những sự kiện quan trọng được thông báo dưới  dạng tin công báo, tin tường thuật hoặc tin ngắn. Những sự kiện nhỏ hầu hết được thể hiện dưới dạng tin vắn.

· Thứ ba là đặt đầu đề của tin. Đầu đề (tên gọi) của tin phải đáp ứng các yêu cầu: ngắn gọn, chính xác, hấp dẫn nêu được chi tiết (hoặc số liệu quan trọng nhất).

- Khai thác nguồn tin:

Tin phản ánh sự kiện song không phải lúc nào người viết cũng được chứng kiến. Do vậy người viết tin phải biết khai thác các nguồn tin. Xung quanh một sự kiện có những nguồn tin với độ tin cậy và chính xác khác nhau. Với người viết chuyên nghiệp có thể khai thác từ những nguồn sau:

  • Bản tin chính thức của các Hãng thông tấn, khai thác qua báo chí và các chương trình phát thanh, truyền hình qua vệ tinh mua hoặc trích lại;
  • Qua họp báo;

· Những báo cáo về tình hình hoạt động của các cơ quan có thẩm quyền, các ngành, các cơ sở;

·Thông tin do cộng tác viên, thông tin viên từ khắp nơi gửi về;

  • Những khai thác trực tiếp của người viết tin.

Với những người viết không chuyên nghiệp có thể khai thác tin trực tiếp từ cơ sở qua báo cáo hoặc mắt thấy tai nghe.

2. Thể loại bài:

Hiện nay có những quan niệm khác nhau về bài hoặc bài báo. Trong tài liệu này không bàn về các quan niệm ấy mà chỉ đề cập đến những yêu cầu cơ bản của một bài viết trên báo.

Bài báo thường có dung lượng lớn hơn tin và phải đáp ứng yêu cầu cơ bản của tác phẩm báo chí là phản ánh hiện thực qua những sự kiện thời sự.

- Những yêu cầu đối với bài báo:

· Về nội dung phải đảm bảo yêu cầu: Thời sự và xác thực.

Bài báo có tính thời sự là phản ánh kịp thời về những cái mới.

Bài báo đảm bảo tính xác thực là phải phản ánh sự thật một cách chính xác, có địa điểm, nhân chứng, không gian và thời gian cụ thể. Người viết không được bịa đặt hoặc thêm bớt trong quá trình thông tin về các sự kiện đó.

· Về hình thức bài báo phải ngắn gọn, kết cấu bài phải gắn liền với sự kiện, ngôn ngữ viết gần với ngôn ngữ đời thường.

- Phân loại bài báo

· Bài phản ánh về sự kiện, sự việc;

· Bài phản ánh quang cảnh, hiện trạng;

· Bài phản ánh về tình huống, vấn đề;

· Bài phản ánh người thật, việc thật;

· Bài phản ánh suy nghĩ, cảm xúc.

- Các bước cần thiết khi viết bài

·Lựa chọn sự kiện: Trong cuộc sống xã hội xung quanh ta luôn xảy ra rất nhiều những sự kiện, những vấn đề và các tình huống. Trong số đó có những sự việc, những tình huống chỉ mang tính chất ngẫu nhiên, không phản ánh được bản chất, sự vận động và phát triển của hiện thực. Do vậy, những sự kiện, những tình huống được lựa chọn phải tiêu biểu, điển hình. Khi chọn sự kiện hay vấn đề, người viết không chỉ có khả năng phản ánh đúng sự thật mà phải biết rút ra từ vô số những sự thật ấy những sự kiện, vấn đề thể hiện đúng bản chất của hiện thực. Để làm được điều đó đòi hỏi người viết phải có hiểu biết đúng đắn, sâu sắc về pháp luật, phải có khả năng quan sát và lựa chọn một cách tỉnh táo.

·Lựa chọn cách thể hiện: Đây là vấn đề vô cùng quan trọng trong một bài viết, nó cần phải được chú ý ngay từ những dòng đầu tiên của bài viết. Theo các nhà báo có kinh nghiệm, khi viết về các vấn đề hoặc sự kiện nào đó thì người viết phải có ấn tượng về nó, và chỉ viết khi có ấn tượng sâu sắc. Ấn tượng tốt sẽ là điều kiện giúp ta lựa chọn cách thể hiện thích hợp đối với sự kiện cần phản ánh.

- Vấn đề được các nhà báo lưu ý khi viết bài:

· Cố gắng tìm cho được các góc tiếp cận sự kiện, vấn đề một cách hợp lý - đây là điều kiện đảm bảo cho bài viết thành công.

· Phải chú ý đặc biệt đến hoàn cảnh điển hình của sự kiện được phản ánh. Bất cứ con người, hay sự việc nào đó bao giờ cũng tồn tại trong một hoàn cảnh nhất định. Người viết báo phải biết phản ánh những chi tiết nổi bật nhất của hoàn cảnh đó.

· Bài viết cần được thể hiện bằng văn phong đơn giản, trực tiếp, dễ hiểu, ngắn gọn, gần gũi với ngôn ngữ của đời thường. Không có một quy định nào về văn phong hay kết cấu của một bài phản ánh. Điều này phụ thuộc nhiều ~ vào nội dung của bài viết.

· Ngôn ngữ văn phong, kết cấu của một bài phản ánh tuân theo nguyên tắc nội dung nào, hình thức ấy. Văn phong đơn giản, trực tiếp, dễ hiểu, gần gũi với ngôn ngữ đời thường luôn là sự lựa chọn thích hợp nhất.

- Cách đặt đầu đề (tên gọi) của bài báo.

Đầu đề của bài báo không chỉ đơn thuần để phân biệt bài này với bài khác mà nó còn là sự biểu đạt cô đọng của nội dung. Chính vì thế mà một nhà báo nổi tiếng đã từng nói: “Đầu đề là linh hồn của tin, bài". Do vậy chỉ cần đọc đầu đề cũng có thể biết được nội dung chủ yếu mà bài báo thể hiện. Muốn có đầu đề hay, hấp dẫn người đọc, trước khi viết phải khẳng định rõ chủ đề tư tưởng và nội dung cụ thể. Muốn vậy, người viết phải bám sát mọi mặt của đời sống pháp luật.

Theo các nhà báo có nhiều kinh nghiệm, có thể có 3 cách đặt tên cho bài báo:

·Thứ nhất là: Sử dụng các chi tiết, số liệu hấp dẫn nhất.

Theo cách này có thể lấy chi tiết điển hình hoặc số liệu đáng chú ý nhất của nội dung tin, bài làm đầu đề.

·Thứ hai là: Đầu đề được rút ra từ những nội dung chủ yếu nhất.

Mỗi bài báo có nhiều nội dung và ý nghĩa khác nhau. Từ nội dung đó có thể rút ra những vấn đề quan trọng để đặt tên cho bài báo.

·Thứ ba là: Phối hợp cả hai cách nêu trên.

Tóm lại, khi đặt tên bài các nhà báo lưu ý:

- Không lăng mạ bằng đầu đề;

- Không dùng lặp tên nhiều lần;

- Tránh văn hoa, sáo rỗng;

- Không đùa cợt bằng đầu đề;

- Không dùng những câu mập mờ, nghi vấn, dễ gây sự hiểu lầm cho bạn đọc.

3.  Thể loại phóng sự

Khái niệm. vị trí vai trò của bài phóng sự

Phóng sự là một trong những thể tài thông tin chính luận (còn gọi là thể thông tấn) quan trọng của báo chí, có ít nhiều màu sắc văn học, phản ánh sự thật xảy ra có quá trình diễn biến, bằng phương pháp tả, thuật luận, nhằm nêu lên phẩm chất tinh thần của người và bộ mặt xã hội theo một hệ quan điểm, thái độ chính trị nhất định.

Phóng sự có thể thâm nhập phản ánh về tất cả các lĩnh vực. Nó có phạm vi đề tài rất rộng, nhưng không tràn lan, mà thường chú trọng vào những sự kiện, những tình hình có vấn đề nổi bật (một vụ lúa bội thu, một khu công nghiệp mới hình thành, một chiến công xuất sắc, tình làng nghĩa xóm, một cựu chiến binh làm ăn giỏi, một vụ phá án thành công v.v...). Bởi  tính sinh động, đa dạng của đề tài, phóng sự có vị trí đặc biệt trên báo, đài, tạo sắc thái cho báo, đài nổi lên, dễ gây ấn tượng sâu đậm trong bạn đọc.

Thế mạnh của phóng sự là giúp bạn đọc hình dung được thực tế sinh động như chính họ được chứng kiến sự thật của cuộc sống; đồng thời, qua cách thể hiện của bài, dễ truyền cảm tới bạn đọc. Cùng với tin tức và các thể tài khác, phóng sự đã góp phần đắc lực giúp báo, đài tái hiện được những nét mới về phẩm chất tinh thần của con người và bộ mặt xã hội hàng ngày được kịp thời; từ đó, phóng sự đã góp phần tích cực vào đời sống văn hoá, tinh thần của nhân dân trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

- Công việc cần thiết để thực hiện bài phóng sự

Sưu tầm tài liệu:

Sưu tầm tài liệu tại hiện trường, nắm bắt quá trình diễn biến các biến cố, các tình tiết. Trong đó, chú ý xác định rõ mâu thuẫn nảy sinh cần phải giải quyết, kể cả nguyên nhân, yếu tố tác động, những diễn biến phát sinh nối tiếp nhau, đến biện pháp giải quyết mâu thuẫn dẫn tới những chuyển biến, kết quả (hoặc hậu quả bắt nguồn từ mâu thuẫn đến giải pháp không thoả đáng), xu thế tất yếu .

Những tài liệu ấy không nên dừng ở những nhận biết chung chung, những hiểu biết chưa rõ ràng, cặn kẽ mà cần xác định rõ từng sự việc, từng chi tiết cho đến từng lời nói, khẩu ngữ giao tiếp của người trong cuộc, hoàn cảnh nảy sinh, hoàn cảnh lịch sử, quang cảnh hiện trường phát sinh mâu thuẫn. Trong chuỗi những tình tiết, biến cố nảy sinh, ngoài việc sưu tầm những tài liệu tổng quan cần nắm chắc và có trọng điểm những tình tiết nổi bật, tiêu biểu mà ở đó toát ra được bản chất của sự kiện.

Khi cần tả nhân vật, kể cả nhân vật chính diện và phản diện, chú trọng các bước hình thành và phát triển tính cách của từng nhân vật, mối quan hệ qua lại giữa những người trong cuộc, nhằm xác định được rõ tính lôgic của những tình tiết, biến cố nảy sinh, sự chuyển hoá từ mâu thuẫn phát sinh diễn biến tới cao trào (đỉnh điểm) của sự kiện, những khả năng sẽ dẫn tới…

Kinh nghiệm cho thấy càng nắm chắc và hiểu rõ nhân vật trong cuộc, khi viết càng vững tâm. Đó là bài học "Biết mười, chỉ viết một hai". Vì vậy, cần tránh phương pháp tiếp xúc, làm việc sơ sài, đại khái, đồng thời cần tránh thêm thắt, tự tạo ra những chi tiết không có thật hoặc nắm không chắc vì đó là nguyên nhân dẫn đến bài viết sai sự thật. Khi phản ánh sai sự thật, dù chỉ là một chi tiết nhỏ, chi tiết thứ yếu cũng gây hậu quả khôn lường.

Tham khảo các tài liệu, bài viết có liên quan. Thẩm tra, xác minh tính chính xác của tài liệu.

Đối với phóng sự truyền hình, cần thống nhất đề cương tác phẩm giữa biên tập viên với người ghi camera. Trên cơ sở đó, một mặt sưu tầm tài liệu, một mặt chủ động ghi hình. Đối với phóng sự thu thanh, chú trọng ghi âm lời nói, tiếng động hiện trường, đặc biệt cần ghi được những tình tiết, chi tiết then chốt, sự đánh giá, nhận xét, kết luận của người trong cuộc, để có cứ liệu đưa vào bài biết.

- Cách viết phóng sự

· Lựa chọn đề tài.

Đề tài của phóng sự là sự thật cụ thể mới xảy ra, chứa đựng và giải đáp được vấn đề đang đặt ra của cuộc sống.

· Xác định chủ đề.

Mỗi phóng sự cần có một chủ đề trung tâm. Tránh tham nhiều chủ đề, khó gây ấn tượng sâu sắc.

· Sắp xếp tài liệu và lựa chọn hình thức bố cục.

Trên cơ sở đề tài, chủ đề đã xác định, cần sắp xếp tài liệu phục vụ đề tài lựa chọn phần có liên quan trực tiếp, rồi chọn hình thức bố cục bài. Có mấy cách bố cục phổ biến nhất:

+ Bố cục theo bậc thang diễn biến của sự kiện (tuần tự trước sau);

+ Bố cục đỉnh cao lên trên, rồi diễn giải sáng tỏ dần từng biến cố;

+ Bố cục phân đoạn, mỗi đoạn một mẩu chuyện (một nội dung) nằm trong một chủ đề chung. Hình thức này thường tạo cho phóng sự có phạm vi phản ánh rộng rãi về thời gian và không gian.

· Thành phần cơ bản của kết cấu bài phóng sự.

Phóng sự thường gồm các bộ phận cấu thành: Đầu đề, mở đầu, thân bài, kết. Khi cần, thêm lời giới thiệu tác phẩm ở trên cùng trích ngang hoặc gợi mở nội dung đáng chú ý ở sau đầu đề.

Đối với phóng sự có cốt chuyện (có nhân vật trung tâm) cần chú ý nghệ thuật "thắt nút" trứớc khi triển khai thân bài. Sau khi diễn giải tới đỉnh cao, cần "mở nút" rồi kết thúc.

Việc xử lý các thành phần kết cấu cần tìm tòi sáng tạo, song cần chú ý:

- Đầu đề: cần nổi bật tư tởng chính, ngắn gọn, hàm xúc, hấp dẫn;

- Mở đầu : có thể xử lý bằng cách khái quát nội dung hoặc đưa ra chi tiết, tình tiết để dẫn dắt bạn đọc chăm chú theo dõi bài;

- Thân bài: bảo đảm tính lôgíc của các chi tiết, tình tiết diễn giải nối tiếp nhau. Lời bình của tác giả có thể xen kẽ, nhưng không nên lạm dụng cho bài khỏi tẻ nhạt;

- Kết: chú ý sáng tạo sao cho bài được nâng thêm tính tư tưởng, gây ấn tượng sâu sắc.

Độ dài của phóng sự không thể quy định cứng nhắc, mà cần soát xét từ nội dung sự kiện, song cần sử dụng ngôn từ chặt chẽ, hợp lý, tránh dài dòng lê thê.

 

BAN TUYÊN GIÁO ĐẢNG ỦY KHỐI